DXA/Osteoporosis

01792 285 295

Gwasanaeth Meddygaeth Niwclear Abertawe

Meddygaeth Niwclear – Gwasanaethau DXA/Osteoporosis

Densitometreg yr Esgyrn (DEXA, DXA)

Mae densitometreg yr esgyrn, a elwir hefyd yn sgan amsugniametreg pelydrau X egni-deuol, neu’n DEXA neu DXA, yn defnyddio dos bach iawn o ymbelydredd ïoneiddio i gynhyrchu lluniau o du mewn y corff i fesur dwysedd yr esgyrn a mesur faint o ddwysedd sy’n cael eu colli. Mae’n cael ei ddefnyddio’n aml i wneud diagnosis o osteoporosis ac i asesu risg unigolyn o dor-esgyrn osteoporotig. Fel arfer mae'n golygu sganio'r asgwrn cefn a'r cluniau isaf (neu’r meingefn) ond efallai y bydd angen sganio'r elin a'r asgwrn cefn ochrol mewn rhai amgylchiadau. Mewn plant a rhai oedolion, mae'r corff cyfan hefyd yn cael ei sganio weithiau. Mae DXA yn syml, yn gyflym, ac yn archwiliad heb lawdriniaeth. Dyma hefyd yw’r dull mwyaf cyffredin a mwyaf safonol o gael diagnosis o osteoporosis.

Defnyddir technoleg pelydr-X uwch i sganio dwysedd yr esgyrn. Prawf meddygol heb lawdriniaeth yw pelydr-X (radiograff) sy'n helpu meddygon i ddiagnosio a thrin cyflyrau meddygol. Mae delweddu â phelydrau-X yn golygu datgelu rhan o'r corff i ddogn bach o ymbelydredd ïoneiddio er mwyn cynhyrchu lluniau o du mewn y corff. Pelydrau-X yw'r math hynaf ac amlaf o ddelweddu meddygol.

Ychydig iawn o baratoi arbennig sydd ei angen ar yr archwiliad hwn. Dywedwch wrth eich meddyg a'r technolegydd os oes posibilrwydd eich bod yn feichiog neu os cawsoch archwiliad bariwm yn ddiweddar neu os ydych chi wedi derbyn chwistrelliad o ddeunydd cyferbyniol ar gyfer sgan CT neu radioisotop. Efallai y bydd yn rhaid i chi aros 10 i 14 diwrnod cyn cael prawf DXA.

Sut mae mesuriadau DXA yn cael eu gwneud?

Mae'r peiriant DXA yn anfon paladr tenau ac anweledig o belydr-X dos isel, gan archwilio dau frig egni amlwg trwy'r esgyrn. Mae un brig yn cael ei amsugno'n bennaf gan feinweoedd meddal a'r llall gan yr asgwrn. Mae maint y meinwe meddal yn gallu cael ei dynnu o'r cyfanswm a'r hyn sy'n weddill yw dwysedd mwynau esgyrn y claf.

Mae peiriannau DXA yn cynnwys meddalwedd arbennig sy'n cyfrifo ac yn arddangos mesuriadau o ddwysedd yr esgyrn ar fonitor cyfrifiadur.

Sut mae DXA yn cael ei wneud?

Fel arfer, caiff yr archwiliad ei wneud fel claf allanol.

Ar gyfer archwiliad DXA o'r glun a'r asgwrn cefn, mae'r claf yn gorwedd ar wely cwiltiog. Mae generadur pelydr-X wedi'i leoli o dan y claf ac mae dyfais ddelweddu, neu synhwyrydd, uwchben y claf.

Er mwyn asesu'r asgwrn cefn, mae coesau'r claf yn cael eu cynnal ar flwch cwiltiog fel bod y pelfis a’r meingefn yn fflat. I asesu'r glun, rhoddir troed y claf mewn brês sy'n cylchdroi'r glun i mewn. Yn y ddau achos, mae'r synhwyrydd yn cael ei basio'n araf dros yr asgwrn cefn/y glun, gan gynhyrchu delweddau ar fonitor cyfrifiadur.

Rhaid i chi aros yn llonydd iawn ac efallai y gofynnir i chi beidio ag anadlu am ychydig eiliadau tra bydd llun y pelydr-X yn cael ei dynnu er mwyn lleihau'r posibilrwydd o gael delwedd aneglur.

Mae archwiliad ychwanegol o'r enw Asesiad o Doriadau i’r Asgwrn Cefn (VFA) hefyd yn cael ei wneud yn ein hysbyty. Archwiliad pelydr-X dos isel o'r asgwrn cefn yw VFA sy’n sgrinio am doriadau i’r asgwrn cefn, a defnyddir peiriant DXA ar gyfer hyn.

Dim ond ychydig funudau yn ychwanegol y mae'r prawf VFA yn ei gymryd.

Fel rheol, cwblheir prawf dwysedd esgyrn DXA o fewn 10 i 30 munud, yn dibynnu ar y rhannau o'r corff sy'n cael eu harchwilio.

Gofynnir i chi lenwi holiadur a fydd yn helpu'r meddyg a gwyddonwyr gofal iechyd i benderfynu a oes gennych gyflyrau meddygol neu'n cymryd rhai meddyginiaethau sydd naill ai'n cynyddu neu'n lleihau eich risg o dorri asgwrn.

Beth fydda i'n ei brofi yn ystod ac ar ôl archwiliad DXA?

Mae profion dwysedd yr esgyrn yn gyflym ac yn ddi-boen.

Efallai y bydd angen gwirio’ch cyflwr bob dwy flynedd i weld a oes newid sylweddol yn nwysedd mwynau’r esgyrn, sef naill ai leihad neu gynnydd. Efallai y bydd angen i nifer fach o gleifion gael sganiau dilynol, er enghraifft cleifion sydd ar ddos uchel o steroidau.

Pwy sy'n dehongli'r canlyniadau a sut y byddaf yn eu cael?

Bydd meddyg (rhiwmatolegydd, geriatregydd neu endocrinolegydd) neu wyddonydd clinigol sydd wedi'i hyfforddi'n benodol i oruchwylio a dehongli archwiliadau DXA, yn dadansoddi'r delweddau ac yn anfon adroddiad wedi'i lofnodi at eich meddyg gofal sylfaenol neu at y meddyg sydd wedi’ch atgyfeirio. Bydd y meddyg hwnnw wedyn yn trafod y canlyniadau gyda chi.

Dylai clinigwr adolygu eich sgan DXA wrth asesu presenoldeb ffactorau risg clinigol fel:

… A dyna pam mae’n bwysig ateb eich holiadur yn ofalus a rhoi manylion.

Bydd canlyniadau eich profion ar ffurf dwy sgôr:

Sgôr T — sef sgôr sy’n dangos faint o asgwrn sydd gennych chi o’i gymharu ag oedolyn ifanc o'r un rhyw â brig màs asgwrn. Mae sgôr o -1 ac uwch yn cael ei ystyried yn normal. Mae sgôr rhwng -1.1 a -2.4 yn cael ei ddiffinio fel osteopenia (màs asgwrn isel). Diffinnir sgôr o -2.5 ac is fel osteoporosis. Defnyddir y sgôr T i amcangyfrif eich risg o dorri asgwrn a hefyd i benderfynu a oes angen triniaeth.

Sgôr Z — mae’r sgôr yma’n dangos faint o asgwrn sydd gennych chi o’i gymharu â phobl eraill yn eich grŵp oedran ac o'r un maint a rhyw. Os yw'r sgôr yn anarferol o uchel neu isel, gall hynny ddangos bod angen profion meddygol pellach.

FRAX — Gall sgôr ychwanegol gael ei defnyddio, gan ddibynnu ar eich sefyllfa unigol. Mae'r sgôr FRAX yn cynrychioli'r risg o gael toriad sy'n gysylltiedig ag osteoporosis yn y 10 mlynedd nesaf. Bydd y sgôr hon yn dibynnu'n fawr ar yr atebion y byddwch chi’n eu rhoi i ni ar eich holiadur DXA.

Fel rheol, gellir gweld newidiadau bach rhwng sganiau oherwydd gwahaniaethau mewn lleoliad ac fel arfer nid ydynt yn bwysig.

Beth yw'r buddion o gymharu â’r risgiau?

Buddion

Risgiau

Lleihau’r Ymbelydredd

Yn ystod archwiliadau pelydr-X cymerir gofal arbennig i ddefnyddio'r dos isaf posibl o ymbelydredd sydd ei angen er mwyn cynhyrchu'r delweddau gorau. Mae sefydliadau diogelu radioleg cenedlaethol a rhyngwladol yn adolygu ac yn diweddaru safonau’r technegau a ddefnyddir gan weithwyr radioleg proffesiynol yn barhaus a gwneir hyn yn lleol yn ein hysbyty hefyd.

Mae gan systemau pelydr-X modern dulliau llym iawn o reoli paladrau pelydr-X a dosau er mwyn lleihau ymbelydredd crwydrol (gwasgaru). Mae hyn yn sicrhau bod y rhannau hynny o gorff y claf nad ydyn nhw'n cael eu delweddu yn cael cyn lleied o ymbelydredd â phosib.

Beth yw cyfyngiadau Densitometreg Esgyrn (DEXA, DXA)?